Dlaczego pięć pierwszych lat jest tak kluczowych w życiu dziecka? Czy powinniśmy jak najdłużej spać z dzieckiem, nosić je i przytulać, czy jak najwcześniej uczyć samodzielności?

Zapraszamy do przeczytania fragmentu Potrzeby obecności, w którym profesor Marek Kaczmarzyk pozwala zrozumieć zachowania małego dziecka i wspierać rozwój kompetencji emocjonalnych i poznawczych w tym niezwykle ważnym okresie.

Wstęp

Fragment książki “Potrzeba obecności” profesora Marka Kaczmarzyka

Odkąd ludzie poddają swoje życie refleksji, za jedną z najważniejszych kwestii uznają los dzieci. Dla rodzica są one istotami, wokół których koncentruje się świat jego emocji, planów, obaw i nadziei, a wszelkie działania wobec dzieci często określają jego wartość we własnych oczach. I chociaż dla swoich rodziców dziecko zawsze pozostanie dzieckiem, to pierwsze lata jego życia od zawsze wydawały się kluczowe w jego rozwoju.

Odwieczne intuicje rodziców zostały potwierdzone przez wyniki współczesnych badań praktycznie w każdej dziedzinie. Także najnowsze odkrycia neurobiologii wykazują, że w ciągu kilku pierwszych lat życia zachodzą w dziecięcych mózgach zmiany, których jakość i kierunek mogą decydować o zakresie ich możliwości. Dotyczy to szczególnie tych zmian, które wiążą się z jakością relacji z innymi ludźmi – od sprawności w posługiwaniu się mową po wrażliwość na potrzeby innych. To właśnie wczesne dzieciństwo jest okresem budowania neurobiologicznego podłoża w tej sferze.

Zapraszam na wyprawę do świata neurobiologii rozwojowej małego człowieka. Mam na myśli dziecko do mniej więcej czwartego – piątego roku życia. Okazuje się bowiem, że można w neurobiologii znaleźć odpowiedzi na cały szereg pytań, które stawiają rodzice, kiedy znajdują się w towarzystwie dzieci w tym wieku.

Spróbujemy odpowiedzieć na pytania, które nurtują wielu rodziców, na przykład: dlaczego akurat tych kilka pierwszych lat życia to czas tak bardzo intensywny i tak ważny dla rozwoju? Dlaczego pewne sytuacje i zdarzenia, które mają miejsce w tym okresie, są kluczowe? Dlaczego czasem zaniedbania mogą mieć nieodwracalne skutki, a jeżeli postaramy się, by wszystko było w porządku – dlaczego akurat ten etap jest najbardziej wartościowy?

Część odpowiedzi znajdziemy, gdy spojrzymy w głąb dziecięcych mózgów. Zrobimy to także dzięki nowoczesnym metodom obrazowania ich budowy i funkcji. Innych danych będziemy szukać w odległej przeszłości naszego gatunku – kiedy nasi przodkowie nie byli jeszcze nawet ludźmi w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, ale ich losy miały już wpływ na naszą teraźniejszość.

(…)

Nosić, nie nosić? Oto jest pytanie…

Nosić, nie nosić, przytulać, nie przytulać, spać razem z dzieckiem czy osobno? To są pytania, które krążą w głowach (i pomiędzy głowami) rodziców właściwie od zawsze. A trzeba powiedzieć, że w XX wieku odpowiedzi nie były ani intuicyjne, ani bezpieczne. W wielu przypadkach utrwalone tradycją pomysły były w tym czasie z biologicznego punktu widzenia, nazwijmy to delikatnie, chybione.

Ciągle jeszcze zdarza się nam słyszeć, że jeśli dziecko jest zbyt często noszone na rękach i przytulane, to do tego przywyknie. A potem mama i tata będą mieli trudności z odzwyczajeniem go od takiego właśnie traktowania. I to miałby być argument na rzecz tego, żeby jednak ten bezpośredni kontakt ograniczać.

Na pierwszy rzut oka, z praktycznej perspektywy, wydaje się sensowny. Niestety takie podejście uwzględnia najczęściej głównie wygodę rodziców. Marzy nam się czasem dziecko spokojne i wymagające minimum uwagi. Mamy na głowie tak wiele spraw, ważnych, codziennych spraw, które decydują o naszej karierze, bezpieczeństwie, a często również o tym, co możemy dać własnemu dziecku. Musimy być wypoczęci i wyspani, żeby temu wszystkiemu podołać. To da się zrozumieć. Ale…

Z perspektywy biologicznej tego typu podejście jest absurdalne. Cała nauka o zachowaniach zwierząt, jaką znamy, i cała wiedza na temat tego, w jaki sposób zwierzęta wychowują młode i funkcjonują jako rodzice, pokazuje, że odpowiedź jest dość jednoznaczna.

Już w latach 70. XX wieku pewien niemiecki badacz, Vitus Dröscher, który zajmował się również ludzkimi zachowaniami okołorozrodczymi i opiekuńczymi, pokazywał to w sposób wręcz dosadny. W tamtym okresie był raczej w mniejszości, więc używał nieco ironicznego sposobu opisu sytuacji. Zachęcam do przeczytania jego świetnej książki Rodzinne gniazdo.

Autor pisze wprost: pokażcie mi jednego ptaka, który wije dwa gniazda, jedno dla swoich piskląt, a drugie dla siebie. Albo pokażcie mi ssaka, który kopie dwie nory, jedną lęgową dla młodych, a drugą, w której sam odpoczywa.

Takie zachowania u zwierząt nie występują. Zresztą z perspektywy przystosowawczej byłyby niebezpieczne. Nasze potrzeby pod tym względem są bardzo podobne, a jeśli spojrzymy na gatunek ludzki jako na gatunek społeczny, to izolacja dzieci od ich rodziców i reszty społecznego otoczenia jest przepisem na katastrofę.

Skoro relacyjność jest podstawą naszej adaptacji, to w tych bardzo wrażliwych pierwszych etapach życia właśnie bezpośredni kontakt, bliskość i obecność zadecydują o możliwościach dziecka w tym zakresie.

Utrudniając rozwój tych kompetencji, skazujemy dzieci na samotność, a ta jest zabójcza, i to często w dosłownym znaczeniu tego słowa.

Jeżeli więc pytamy, czy nosić i przytulać, czy nie – to z tej perspektywy pytanie jest właściwie retoryczne.

Widać to również na poziomie funkcjonowania rodziców. Z perspektywy biologicznej bycie rodzicem to między innymi pewien stan fizjologiczny czy neurofizjologiczny.

Bliskość także u nas powoduje pewne reakcje ośrodkowego układu nerwowego, chociażby wydzielanie oksytocyny, hormonu zaufania i troski.

Hamuje ona też aktywność takich struktur jak ciało migdałowate, które odpowiada za agresję, zachowania impulsywne, unikanie, ucieczkę, stres i skłonność do przemocy.

Jest to mechanizm, który bez względu na wiek człowieka pojawia się w reakcji na bliskość. Innymi słowy: jeżeli kogoś przytulamy, to zarówno u przytulanego, jak i u przytulającego mózg wchodzi w „stan przytulania”. A takie stany są niezbędne, żeby kształtować poczucie bezpieczeństwa, przywiązanie, pogłębiać relacje i ograniczać stres.

Przytulanie po prostu nam służy i dowodzą tego zarówno bezpośrednie doświadczenie, jak i liczne badania naukowców. Robin Dunbar w swojej najnowszej książce Przyjaciele wykazuje, że obecność bliskich osób w naszym życiu jest najważniejszym czynnikiem zapewniającym zdrowie i długi czas sprawności fizycznej i psychicznej. Izolacja natomiast będzie działać odwrotnie. Jeżeli pozbawiamy dziecko towarzystwa rodzica, to narażamy je na silny stres. W przeszłości ewolucyjnej obecność opiekuna była gwarantem przetrwania, a nie tylko komfortu. Dziecko bez bezpośredniej obecności dorosłego nie miało praktycznie żadnej szansy przeżycia.

W kontekście naszego przedwczesnego urodzenia i zależności, o której pisałem wcześniej, jest to szczególnie ważne. Ale nawet gdyby ten aspekt pominąć: dorosły osobnik zawsze jest dla dziecka gwarantem przetrwania – i dotyczy to w zasadzie wszystkich organizmów zwierzęcych.